Torik mi, Tombik mi, Yazılı Orkinos mu? Balığını Tanı, Torik Avına Çık

Kamış eğildi, makine bağırıyor, kollarında o tatlı ağırlık. Balığı tekneye aldın: elinde pırıl pırıl, iri, çizgili bir balık var. Şimdi asıl soru geliyor: Bu torik mi, tombik mi, yoksa yazılı orkinos mu?

Üçü de aynı sürü kaynamasında oltaya gelebilir ve ilk bakışta birbirine çok benzer. Ama iki yere bakmayı öğrendin mi iş çözülür: sırttaki desen ve iki sırt yüzgecinin arası. Gel bu küçük dedektiflik oyununu birlikte oynayalım, sonra da torik avına çıkalım.

Önce kısa bir tanışma

Torik aslında ayrı bir balık değil, palamudun (Sarda sarda) iri boyudur. Tombik ve yazılı orkinos ise ayrı türlerdir; ikisi de küçük ton türleri. Yani torik büyüyünce adı değişen palamut, öbür ikisi başka evin çocukları.

Balıkçı dilinde palamut büyüdükçe ad değiştirir: çingene palamudu, palamut, torik, sivri ve altıparmak. Bundan sonra tezgâhta bu adları duyunca gülümseyeceksin.

1. ipucu: sırttaki desene bak

Balığı yan çevir ve sırtına bak.

• Düz, eğik çizgiler mi? Sırttan aşağı ve öne doğru inen 5-11 düz, koyu çizgi görüyorsan tebrikler: Elinde torik var.
• Dalgalı, kıvrım kıvrım çizgiler mi? O zaman bir ton türü yakaladın: ya tombik ya yazılı orkinos. Oyun ikinci ipucuyla devam ediyor.

2. ipucu: sırt yüzgeçlerinin arası

Şimdi iki sırt yüzgecinin arasına bak. Burası balığın kimlik kartı gibidir.

• Arada geniş boşluk varsa bu bir tombik (gobene). Dalgalı çizgileri yalnız yanal çizginin üstündeki pulsuz alanda olur; 15 ya da daha fazla çizgi sayarsın. Karnı desensiz beyazdır.
• Boşluk darsa, birinci yüzgecin ön dikenleri uzunsa ve göğüs yüzgecinin altında birkaç koyu benek görüyorsan bu bir yazılı orkinos. Deseni karmaşık ve kıvrımlıdır, birinci sırt yüzgecinin ortasından öne geçmez. Benekler her zaman belirgin olmayabilir; gözünü dört aç.

Toriğe dönersek: Onda birinci sırt yüzgeci uzundur, neredeyse ikinciye değer. Karnı da desensiz gümüştür.

Yazılı orkinos: Desen sırtın arka yarısında. Göğüs yüzgecinin altındaki koyu beneklere dikkat et.

Hepsi tek tabloda

	Torik	Tombik (gobene)	Yazılı orkinos
Bilimsel ad	Sarda sarda	Auxis cinsi	Euthynnus alletteratus
Sırt deseni	5-11 adet düz, eğik koyu çizgi; sırttan aşağı ve öne doğru iner	Yanal çizginin üstünde, pulsuz alanda 15 ya da daha fazla dalgalı koyu çizgi	Karmaşık, kıvrımlı çizgi deseni; birinci sırt yüzgecinin ortasından öne geçmez
Sırt yüzgeçleri	Birinci yüzgeç uzundur, neredeyse ikinciye değer	İkisinin arasında geniş boşluk vardır	Aralarında dar boşluk vardır; birincinin ön dikenleri uzundur
Karın	Desensiz gümüş	Desensiz beyaz	Göğüs ve karın yüzgeci arasında birkaç koyu benek (her zaman belirgin değil)

Kısa yol: Desen düz ve eğikse torik. Desen dalgalıysa ton türüdür; o zaman sırt yüzgeçlerinin arasına bak. Geniş boşluk tombik demek. Dar boşlukla birlikte göğüs altında benek görüyorsan yazılı orkinos.

Kafa karıştıran isimler

Adlar biraz karışık; şaşırırsan suç senin değil. Tombik bazı listelerde gobene adıyla geçer, eski kaynaklarda da Auxis thazard diye yazılıdır. Akdeniz'de yaygın olan tür ise Auxis rochei'dir ve iki türün yetişkinleri neredeyse aynı görünür.

Bir de şu sürpriz var: Akdeniz kıyısında yaz sonu "çingene palamudu" diye tutulan küçük balıkların bir kısmı aslında yavru yazılı orkinostur. Yani küçük balıkta da desene bakmayı unutma. Artık tezgâhta "Bu palamut değil ki!" diyebilecek kadar bilgilisin.

Tombik: İki sırt yüzgecinin arası geniş. Dalgalı çizgiler yalnız yanal çizginin üstünde.

Mutfakta kim ne ister?

Torik, lakerdanın klasik balığıdır. Kalın dilimlenir, kanlı kısımları temizlenip soğuk suda bekletilir. Sonra kaya tuzuyla bastırılıp 2-3 hafta serin yerde olgunlaşmaya bırakılır. Kavanozu açtığın gün, beklediğine değdiğini anlarsın.

Yazılı orkinosun eti biraz kuru ve kanlıdır, o yüzden pişirmeden önce kanını iyice al. Sote, kavurma, pilaki ve buğulama ona çok yakışır. Hangisini tutarsan tut, kanını hemen alıp balığı buza koy; sofrada farkı hemen anlarsın.

Hadi torik avına: ne zaman, nerede?

Torik eylül sonundan itibaren Karadeniz'den Boğaz'a ve Marmara'ya iner. En hareketli olduğu saatler sabah erken ve gün batımına yakın. Yani alarmı erken kur, termosu doldur.

Torik de sonuçta iri bir palamut; teknikler kardeş sayılır. Sırtıdan kıyıdan jige kadar her şeyi adım adım anlattığımız palamut avı rehberine de mutlaka göz at.

Takım ve teknik: dört yol, tek hedef

1. Çapari ile sırtı

Teknede en sevilen yöntem budur. Palamut çaparisinde köstek 25-40 cm olur; iri torik bekliyorsan uzun köstek seç. Tüy sabah erken beyaz, gün içinde kırmızı ya da turuncu olsun. 200-400 g kurşunla 2-4 km/s hızda çek ve takımı 30-35 kulaç bırak. İki takım çekiyorsan ağır olanı 5 kulaç fazla bırak; yoksa birbirine dolanır ve güzelim sabahı düğüm çözerek geçirirsin. Çaparin 15 iğneyi geçmesin, hem yönetmesi kolay olur hem dolanmaz. Bu iş için Savage Gear SGS2 Trolling Game 2,13 m uygun: sırtı için tasarlanmış, parabolik aksiyonlu bir kamış.

Savage Gear SGS2 Trolling Game 2,13 m: parabolik aksiyonlu sırtı kamışı.

2. Sahte balık ya da kaşıkla sürütme

Beden 0.40-0.50 mm, köstek 0.50-0.60 mm olsun. Yem yüzeyin 2-3 m altında gitsin. Sahte balıkta yaklaşık 5 km/s, metal kaşıkta 8-10 km/s hız iyi iş görür.

3. Kaynamaya atıp çekme

Suyun yüzü kaynıyor, kuşlar dalıyor... Heyecana kapılıp tekneyi sürünün üstüne sürme! Üstünden geçersen sürü dağılır. Kenarında dur ve 50-80 metre mesafeden at. Klasik takım 2,4-2,7 m boyunda, 80-140 g atış ağırlığında bir kamış ve 100-120 g söğüt yaprağı ya da 100-200 g seğirtmedir. Tekneden daha hafif metal jigle oynamak istersen Mustad Mezashi Casting Jig'in 40 ve 60 g seçeneklerine bak. Asimetrik gövdesi çekişte güçlü yalpalar, ağırlık dağılımı da uzun atışa yardım eder. Kamışta Savage Gear SGS4 Shad&Metal Specialist 213 cm iyi bir seçim: 80 g atış ağırlığı ve hızlı aksiyon.

Savage Gear SGS4 Shad&Metal Specialist 213 cm: 80 g atış ağırlığı, hızlı aksiyon.

4. Zoka ile doğal yem

Yem olarak istavrit, hamsi, uskumru ya da kolyoz kullan; bütün, şakşak ya da yaprak kesip takabilirsin. Torik için palamut filetosu da işe yarar. Lüfer zokasından daha kalın misina, daha büyük zoka ve iğne kullan, daha derinde avlan. Gündüz ince misinaya in.

Rastgele! Bir sonraki balığı tekneye aldığında önce sırtına, sonra yüzgeçlerine bak. Bakalım bu sefer kim çıkacak?

Kaynaklar

• ICCAT Manual — Atlantic bonito (Sarda sarda)
• ICCAT Manual — Little tunny (Euthynnus alletteratus)
• ICCAT Manual — Bullet tuna (Auxis rochei)
• Hedef Balık — Palamut avı ve teknikleri
• Poyrazpaşa — Yazılı orkinos (Euthynnus alletteratus)
• İstanbul Ansiklopedisi — Palamudun boyuna göre adları
• Gazete Oksijen — Torik lakerda

Görseller: Kapak: Sarda sarda Azores.jpg, tunicatedreamz, Wikimedia Commons, CC BY 4.0. Yazılı orkinos: Euthynnus alletteratus Italy 01.JPG, Etrusko25, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Tombik: ΟΡΚΙΝΙ IMG 4897.jpg, Χρήστος Καραστέργιος, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0. Lakerda: Lakerda steaks in oil.jpg, Maor X, Wikimedia Commons, CC BY 4.0. Emirgan: A father and son are fishing, Fatih Beki, Unsplash, Unsplash Lisansı. Ürün görselleri Navitek mağazasından.